دقیقی بلخی
سرمحقق محمد آصف گلزاد
دقیقی بلخی
ابو منصور محمد بن احمد دقیقی بلخی از جملهء شعرای معروف زبان دری در قرن چهارم و معاصر سامانیان بود. وی دومین شاعری است که به نظم شاهنامه اقدام کرد. سال تولد این سخنپرداز دقیق معلوم نیست، اما به احتمال قوی در اواسط نیمهء اول قرن چهارم میزیست. بر اساس پاره یی از شواهد تولد او قبل از سال 320 ق. بوده است.
در مورد محل تولد دقیقی نظریات مختلف وجود دارد. محمد عوفی او را زادهء طوس دانسته است. رضا قلی خان هدایت گفته که عده یی وی را بلخی و بعضی ها سمرقندی شمرده اند. لطف علی بیگ آذر این شاعر را زادهء شهر سمرقند دانسته است. روایات دیگر نیز به همین منوال میباشد، مگر اکثر تذکره نویسان و پژوهشگران ادبی او را بلخی گفته اند، از اینرو سخن مذکور مؤثق مینماید.
دقیقی را معتقد به آیین زردشتی محسوب داشته اند- اگر چه بعضی ها این موضوع را انکار نموده، اما ابیات چند از اشعارش کیش زردشتی او را مینمایاند؛ از جمله قطعهء ذیل:
دقیقی چار خصلت برگزیده است
به گیتی از همه خوبی و زشتی
لب یاقوت رنگ و نالهء چنگ
می خون رنگ و کیش زردهشتی
دقیقی در آغاز جوانی دست به سرایش شعر زد. این خود نبوغ وی را نشان میدهد. مگر بخت همرایش نساخت و هنگام شباب به دست غلام خویش کشته شد. واقعهء مذکور پیش از سالهای 370 یا 371 هجری قمری اتفاق افتاد، زیرا حوالی همین سالها فردوسی نظم شاهنامه را آغاز کرد و این خود بعد از مرگ دقیقی بلخی بود. پس میتوان تاریخ قتل وی را سالیان 367-369 ق. تصور نمود. این شاعر منصور بن نوح، نوح بن منصور وفخر الدوله ابوالمظفر چغانی را که در ماوراءالنهر حکومت میراندند، مدح نموده است.
از دقیقی بلخی، قصاید، غزلیات، قطعات و ابیات پراگنده باقی مانده است که همه نشان دهندهء استادی، مهارت، دقت خیال، لطافت معنی و روانی الفاظ میباشد. از همین جاست که اکثر شعرای معاصر و بعد از وی کلامش را پیروی، تقلید و استقبال نموده اند. اما در این راستا مهمترین اثر دقیقی همانا گشتاسپنامه در بحر متقارب است، یعنی قسمتی از شاهنامه، که در شرح فرمانروایی گشتاسپ، ظهور زردشت و نبرد های گشتاسپ بلخی با ارجاسپ تورانی میباشد. دقیقی کار نظم مثنوی رزمی مذکور را در عهد سلطنت نوح بن منصور(سال جلوس365) و به دستور این امیر آغاز نمود. مگر هنوز بیش از هزار بیت آنرا نه سروده بود، که به قتل رسید. عده یی تعداد ابیات گشتاسپ نامه را بیشتر از این نوشته اند.
گشتاسپنامهء دقیقی بلخی بعد از شاهنامهء فردوسی، بزرگترین اثر حماسی منظوم زبان دری میباشد، که فردوسی آنرا در شاهنامهء خود گنجانیده است.
نمونهء کلام:
بر افگند ای صنم ابر بهشتی
زمین را خلعت اردیبهشتی
بهشت عدن را گلزار ماند
درخت آراسته حور بهشتی
زمین بر سان خون آلوده دیبا
هوا بر سان نیل اندوده وشتی
به طعم نوش گشته چشمهء آب
برنگ دیدهء آهوی دشتی
چنان گردد جهان هزمان که گویی
پلنگ آهو نگیرد جز به کشتی
بتی باید کنون خورشید چهره
مهی کاو دارد از خورشید پشتی
بتی رخسار او همرنگ یاقوت
میی بر گونهء جامهء کنشتی
جهان طاوس گونه شد بدیدار
بجایی نرمی و جایی درشتی
بدان ماند که گویی از می و مشک
مثال دوست برصحرا نوشتی
ز گل بوی گلاب آید بدان سان
که پنداری گل اندر گل سرشتی
دقیقی چار خصلت بر گزیدست
به گیتی از همه خوبی و زشتی
لب یاقوت رنگ ونالهء چنگ
می خون رنگ و دین زردهشتی
مآخذ:
1-تاریخ ادبیات داکتر صفا، جلد اول، ص ص408-419.
2-فرهنگ ادبیات فارسی دری زهرا خانلری، ص ص211-212.
3-آریانا دایرة المعارف.
