سرمحقق محمد آصف گلزاد

 

بیت ، بیت القصیده وبیت الغزل

 بیت كلمهء عرب وبه معنای خانه میباشد. در اصطلاح ادبیات ، دو مصرع یا مصراع شعر را گویند كه هموزن بوده، ممكن قافیه آنها یكی باشد ویا مختلف . هرگاه قافیه در هر دو مصرع مراعات گردد، آنرا بیت «مصرع» یعنی«مقفی» نامند. بدین اساس میتوان گفت كه بیت كوتاهترین شكل سخن منظوم یعنی حداقل شعر است؛ كه به تنهایی دارای معنی ومفهوم میباشد. عده یی آن را به نام «فرد» نیز یاد كرده اند . قدما بیت را به اجزای ذیل تقسیم نموده وهر قسمت آنرا چنین نامگذاری كرده اند:

-  جز اول مصراع نخست را = صدر

-   جز آخر مصراع نخست را = عروض

-   جز نخست مصراع دوم را = ابتدأ

-         جز آخر مصراع دوم را = ضرب و عجز گفته اند.

اجزای میان صدر و عروض و همچنان ابتدأ و ضرب به نام حشو خوانده شده است.

و اما بیت القصیده وبیت الغزل در واقع همان نخستین بیت این دو نوع شعر است كه نخست از همه در ذهن شاعر خطور مینماید و سرآغاز شعر میباشد. سپس باقی ابیات یقصیده و غزل را بر بنیاد آن طرح ریزی مینمایند. این بیت امكان دارد در آغاز ، یا وسط و یا هم آخرین قسمت پارچه شعر قرار گیرد.

باید یاد آور شد كه اكثر پژوهشگران ادبی وسخنسرایان بدین باوراند كه اصطلاح بیت القصیده وبیت الغزل ،همان بیتی میباشد كه به تناسب سایر ابیات ، برازنده گی داشته باشد؛ مثلاً خواجه حافظ در این رابطه سروده است:

شعر حافظ همه بیت الغزل معرفت است

آفرین بر نفس دلكش و لطف سخنش

مآخذ:

1- دانشنامهء ادب فارسی، جلد دوم ، به سرپرستی حسین انوشه، چاپ دوم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، 1381،ص271.

2-  جلال الدین همایی، فنون بلاغت و صناعات ادبی. موسسهء نشر هما ، 1339 ،ص ص 401- 405.